Heyûlâ, kökeni Arapçaya geçen ve aslı Eski Yunanca "hylē" (ὕλη) olan bir felsefe terimidir. Kelime, en temel anlamıyla "ilk madde", "ham madde", "şekil verilmemiş öz" anlamına gelir. İslam felsefesinde özellikle Farabî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd gibi filozoflar tarafından sıkça kullanılmıştır. Peki Heyûlâ ne demek?
HEYÛLÂ NE ANLAMA GELİR?
Heyûlâ, kendi başına belirli bir şekli veya niteliği olmayan, ancak bütün varlıkların meydana geldiği temel cevheri ifade eder. Başka bir ifadeyle, henüz biçim kazanmamış potansiyel maddedir.
Filozoflara göre bir nesnenin ortaya çıkması için iki unsur gerekir:
Heyûlâ (madde): Şekil almaya hazır olan temel unsur.
Suret (biçim): Maddeye kimlik kazandıran şekil.
Örneğin bir ağacı düşünelim. Ahşap, işlenmeden önce farklı eşyalara dönüşme potansiyeli taşır. Bu yönüyle heyûlâdır. Ustanın ona verdiği masa, sandalye veya kapı şekli ise surettir.
İSLAM FELSEFESİNDE HEYÛLÂ
İslam düşünürleri, Aristoteles'in madde ve form anlayışını geliştirerek heyûlâyı varlık felsefesinin temel kavramlarından biri hâline getirmiştir.
İBN SÎNÂ'YA GÖRE HEYÛLÂ:
Kendi başına görülemez.
Tek başına var olamaz.
Ancak suretle birleştiğinde somut bir varlığa dönüşür.
Sürekli değişimin ve oluşun temelidir.
Bu nedenle heyûlâ, mutlak yokluk değil; gerçekleşmeyi bekleyen bir imkân hâli olarak değerlendirilir.
TASAVVUFTA HEYÛLÂ
Tasavvuf metinlerinde heyûlâ kelimesi zaman zaman mecazi anlamda kullanılır. Bazı mutasavvıflar, insanın henüz ilahi hakikati idrak etmeden önceki manevi durumunu heyûlâ kavramıyla ilişkilendirir. Bu kullanımda heyûlâ, şekillenmeye ve olgunlaşmaya açık olan insan nefsi için sembolik bir anlatım hâline gelir.
Ancak bu yorumlar, felsefedeki teknik anlamından farklı olarak daha çok irfani ve sembolik bir yaklaşımı ifade eder.
Heyûlâ kelimesinin kullanım alanları
Heyûlâ kavramı en çok şu alanlarda karşımıza çıkar.
İslam felsefesi
Aristoteles felsefesi
Metafizik
Tasavvuf metinleri
Klasik Osmanlı eserleri
Heyûlâ, "şekil almamış ilk madde" anlamına gelen köklü bir felsefe kavramıdır. İslam düşüncesinde varlığın oluşumunu açıklayan temel kavramlardan biri olarak kabul edilir. Suretle birleştiğinde somut varlıkları meydana getiren heyûlâ, hem klasik felsefenin hem de tasavvufi düşüncenin önemli terimleri arasında yer almaktadır.
